Czy probiotyki działają? Sprawdź, kiedy warto je stosować dla zdrowia jelit

Na rynku pojawia się coraz więcej preparatów farmaceutycznych, suplementów diety czy produktów, które zawierają probiotyki. U większości osób probiotyki mają nieliczne skutki uboczne, które występują bardzo rzadko stąd są przyjmowane bardzo często na wszelkie występujące dolegliwości. Choć probiotyki wydają się być idealnym rozwiązaniem, ich przyjmowanie może często przynieść więcej szkód niż korzyści. Co mówi literatura naukowa na temat stosowania preparatów probiotycznych?

Probiotyki – opis i mechanizm działania

Terminem „probiotyki” określa się żywe drobnoustroje, które podawane w odpowiednich ilościach wywierają korzystny efekt zdrowotny. Do drobnoustrojów o działaniu probiotycznym należą przede wszystkim bakterie produkujące kwas mlekowy z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium. Inne drobnoustroje tradycyjnie zaliczane do probiotyków to drożdżaki Saccharomyces boulardii. Co ciekawe, nie istnieje jeden, uniwersalny sposób działania probiotyków.

Probiotyki mogą działać poprzez takie mechanizmy jak:
– wytwarzanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych,
– normalizacja mikrobioty,
– wytwarzanie witamin,
– modulacja odpowiedzi immunologicznej,
– stabilizacja bariery jelitowej,
– konkurencja z patogenami,
– metabolizm soli kwasów żółciowych,
– aktywność enzymatyczna i neutralizacja karcynogenów,
– i wiele innych.

Niezmiernie ważny aspektem jest klasyfikacja poszczególnych drobnoustrojów. Każdy szczep probiotyczny może odgrywać nieco inną rolę i wymaga oddzielnych badań w celu określenia jego właściwości stąd tak ważne jest prawidłowe dobranie preparatu probiotycznego do swoich potrzeb. Niestety większość probiotyków występuję w postaci suplementów diety lub jako dodatek do produktów farmaceutycznych (żywność funkcjonalna), a nie w postaci leków. Samodzielne przyjmowanie probiotyków zazwyczaj nie kończy się dobrze, ponieważ potrzebna jest wiedza, na podstawie której można zastosować odpowiednie dawkowanie i dobranie poszczególnych szczepów do naszego problemu. Nie ma żadnych ogólnych zasad dawkowania probiotyków, którymi mogłaby się posłużyć przeciętna osoba. Co więcej, skuteczność terapii probiotykami jest potwierdzona w literaturze naukowej tylko w kilku konkretnych chorobach.

Czy producenci kłamią? Czy warto stosować preparaty probiotyczne dla zdrowia jelit?

Okazuje się, że jakość większości preparatów probiotycznych jest co najwyżej średnia. Informacje, które znajdują się na etykietach bardzo często nie są zgodne z prawdą i wprowadzają konsumenta w błąd. Może to wynikać z faktu, że na żywotność probiotyków wpływają temperatura, wilgotność i utlenianie. Dodatkowo, po spożyciu, probiotyki są poddawane działaniu soków, zwłaszcza soku żołądkowego, i enzymów trawiennych. W jednej z prac w 50 z 56 badanych próbek stwierdzono zbyt małą liczbę bakterii w porównaniu do deklarowanej przez producenta. W tym wypadku zdecydowanie warto postawić na lek, a unikać suplementów diety, których produkcja nie jest tak dobrze regulowana. Należy uważać na preparaty wieloskładnikowe, które coraz częściej pojawiają się w ofercie wielu firm. Warto pamiętać, że efekty kliniczne stosowania każdego preparatu wieloskładnikowego muszą być ocenione w wiarygodnym badaniu klinicznym, podobnie jak w przypadku preparatów jednoskładnikowych.

Zastosowanie probiotyków. Sprawdź kiedy warto je stosować

Dostępne dane potwierdzają, że probiotyki mogą być skuteczne jako leczenie uzupełniające ostrej biegunki. Stosowanie probiotyków (ocenianych łącznie) wpływa na skrócenie czasu trwania biegunki średnio o około 1 dzień. U dzieci, zgodnie z wytycznymi europejskimi należy stosować tylko probiotyki o dowiedzionej skuteczności. Niestety nie sformułowano, jak na razie, zaleceń dotyczących stosowania probiotyków w leczeniu ostrej biegunki u dorosłych.

Leczenie szpitalne jest często związane z wystąpieniem zakażenia szpitalnego, co w konsekwencji może przedłużyć okres hospitalizacji. Oprócz zupełnych podstaw, takich jak właściwa higiena rąk, izolacja chorych i racjonalna antybiotykoterapia, w zapobieganiu biegunce szpitalnej u dzieci można rozważyć zastosowanie probiotyku o udokumentowanym działaniu. Do takich możemy zaliczyć np. LGG.

Ilość przyjmowanych antybiotyków przez społeczeństwo jest naprawdę spora, a jak wiemy, każdy antybiotyk może być przyczyną występowania biegunki. Wyniki jednej z licznych metaanaliz dowodzą, że stosowanie probiotyków zmniejsza o około 42% ryzyko wystąpienia biegunki związanej ze stosowaniem antybiotyków. Zgodnie z wytycznymi towarzystw naukowych zarówno u dorosłych (WGO, ACG), jak i u dzieci (ESPGHAN), w celu zapobiegania biegunce związanej z antybiotykoterapią uzasadnione jest stosowanie probiotyków o udokumentowanej skuteczności. Z dostępnych w Polsce probiotyków najlepiej udokumentowane działanie ma preparat zawierający S. boulardii (zmniejszenie ryzyka biegunki nawet o ponad 50%).

U chorych z zespołem jelita drażliwego (IBS) stosowanie probiotyków przez ≥7 dni, w porównaniu z placebo, zwiększa prawdopodobieństwo ustąpienia objawów, zmniejsza nasilenie objawów, uczucie wzdęcia i częstość oddawania gazów jelitowych, ale wiąże się z większą częstością objawów niepożądanych. Probiotyki mogą być pomocne w IBS, ale nie ma wskazań co do konkretnego szczepu. Wśród potencjalnie skutecznych szczepów wymienia się m.in. B. infantis 35 624.

U dorosłych chorych na wrzodziejące zapalenie jelita grubego (wzjg) stosowanie niepatogennego szczepu E. coli Nissle 1917 było równie skuteczne jak mesalazyna w podtrzymywaniu remisji wywołanej farmakologicznie. Niestety ten probiotyk nie jest dostępny w Polsce. Ponadto, zasadne wydaje się rozważanie podania probiotyków u niemowląt w celu zapobiegania martwiczemu zapaleniu jelit oraz kolce niemowlęcej.W innych schorzeniach stosowanie preparatów probiotycznych jest niejednoznaczne. Brakuje dowodów, aby przedstawić jasne zalecenia, co do rutynowego stosowania probiotyków stąd ich przyjmowanie „na ślepo” na pewno nie jest dobrym pomysłem.

Podsumowując:

Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które wspierają równowagę mikroflory jelitowej i mogą korzystnie wpływać na układ odpornościowy oraz trawienie. Probiotyki mogą mieć swoje zastosowanie w kilku przypadkach, jednak warto mieć na uwadze, że właściwości probiotyków są szczepozależne. Powinniśmy stosować tylko te szczepy, których skuteczność została jasno udokumentowana w literaturze naukowej, a stanowczo unikać tych o nieudokumentowanym działaniu. Dość dobrze znana jest skuteczność probiotykoterapii w ostrej biegunce infekcyjnej (u dzieci), w zapobieganiu biegunce związanej z antybiotykoterapią. Warto rozważyć stosowanie probiotyków w zespole jelita drażliwego (IBS), u chorych na wrzodziejące zapalenie jelita grubego (wzjg) czy w prewencji niektórych schorzeń u niemowląt. Warto pamiętać, że jogurty i inne produkty fermentowane nie zawsze zawierają odpowiednie szczepy bakterii w skutecznych dawkach. Na koniec najważniejsza kwestia. Stosowanie preparatów z probiotykami powinno być zalecane i ciągle kontrolowane przez lekarza, który posługuje się aktualną wiedzą na temat skuteczności probiotykoterapii. Stosowanie probiotyków, zwłaszcza u niemowląt, powinno odbywać się pod kontrolą specjalisty, ponieważ niewłaściwe ich dobranie może nie przynieść oczekiwanych korzyści dla przewodu pokarmowego. Samodzielne stosowanie probiotyków bez specjalistycznej wiedzy może często przynieść wiele niepożądanych skutków. W pierwszej kolejności warto zadbać o prawidłowo zbilansowaną dietę, która dostarcza wszelkich niezbędnych składników oraz regularną aktywność fizyczną, a probiotyki i inne suplementy rozważyć w drugiej kolejności jako swego rodzaju dodatek.

Bibliografia:

1) Dopuszczenie do obrotu suplementów diety, Najwyższa Izba Kontroli, LLO.430.002.2016, Nr ewid. 195/2016/P/16/078/LLO

2) Adriana Nowak, Katarzyna Śliżewska, Zdzisława Libudzisz; Probiotyki – historia i mechanizmy działania.; ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość, 2010, 4 (71), 5-19

3) Szajewska H.: Probiotyki – aktualny stan wiedzy i zalecenia dla praktyki klinicznej. Med. Prakt., 2017; 7-8: 19–37

4) Szajewska H. Praktyczne zastosowanie probiotyków. Gastroenterologia Kliniczna 2014;6(1)

5) Kechagia, M., Basoulis, D., Konstantopoulou, S., Dimitriadi, D., Gyftopoulou, K., Skarmoutsou, N., & Fakiri, E. M. (2013). Health benefits of probiotics: a review. ISRN nutrition, 2013, 481651. https://doi.org/10.5402/2013/481651