Wrzodziejące zapalenie jelita grubego – objawy, przyczyny, dieta i leczenie

Nieswoiste choroby zapalne jelit – choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego – są stanami przewlekłymi charakteryzującymi się nawracającym stanem zapalnym przewodu pokarmowego. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego to podtyp nieswoistego zapalenia jelit, który, charakteryzuje się nawracającym i ustępującym zapaleniem błony śluzowej, rozpoczynającym się w odbytnicy i rozciągającym się na proksymalne segmenty okrężnicy.

Kto choruje na wrzodziejące zapalenie jelita grubego? Dane i grupy ryzyka

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego to choroba ludzi młodych – najczęściej dotyka dorosłych w wieku 30–40 lat, a około 15–20% przypadków rozpoczyna się u dzieci i młodzieży szkolnej. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego wiąże się z dużą zachorowalnością w krajach zachodnich, a częstość występowania wzrasta w krajach rozwijających się. Częstość występowania w ostatnich latach jest stabilna i wynosi 1,5–10,0 na 100 000 osób (może różnić się w zależności od regionu geograficznego czy rasy). Szacuje się, że roczne bezpośrednie i pośrednie koszty związane z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego wynoszą 12,5–29,1 mld EUR w Europie i 8,1–14,9 mld USD w Stanach Zjednoczonych.

Co może wywołać WZJG? Czynniki środowiskowe, genetyczne, dieta i dysfunkcja układu odpornościowego

Sugeruje się, że czynniki środowiskowe odgrywają kluczową rolę w patogenezie nieswoistych chorób zapalnych jelit. Jednym z najsilniejszych czynników ryzyka rozwoju wrzodziejącego zapalenia jelita grubego jest palenie papierosów w przeszłości. Do potencjalnych czynników środowiskowych przyczyniających się do rozwoju choroby zalicza się również zdarzenia z wczesnego okresu życia, takie jak sposób porodu, karmienie piersią czy ekspozycja na antybiotyki. Istotne mogą być także inne elementy stylu życia, w tym zanieczyszczenie powietrza, aktywne palenie tytoniu, stan psychiczny, poziom aktywności fizycznej oraz dieta. Oprócz czynników środowiskowych wymienia się także inne możliwe mechanizmy: predyspozycje genetyczne, infekcje, reakcje immunologiczne, zaburzenia metabolizmu krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych w kolonocytach, działanie wolnych rodników i tlenku azotu, zmiany w składzie śluzu oraz inne. Czynniki dietetyczne mogą być związane z patogenezą lub przebiegiem choroby poprzez bezpośredni wpływ na gospodarza lub pośredni wpływ poprzez modulację składu lub funkcji mikroflory jelitowej. To właśnie dieta odgrywa główną rolę w kształtowaniu składu drobnoustrojów jelitowych.

Objawy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego najczęściej objawia się biegunką oraz krwią i śluzem w stolcu. Objawy mogą obejmować także parcia naglące, nietrzymanie moczu, zmęczenie, zwiększoną częstotliwość wypróżnień, wydzielinę śluzu, nocne wypróżnienia i dyskomfort w jamie brzusznej (skurcze), chociaż ból brzucha jest zwykle mniej charakterystyczną cechą niż w chorobie Leśniowskiego-Crohna. Gorączka i utrata masy ciała mogą również występować w czasie zaostrzenia choroby. Objawy pozajelitowe mogą wystąpić u około jednej trzeciej pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, a nawet u jednej czwartej mogą pojawić się jeszcze przed rozpoznaniem nieswoistego zapalenia jelit. Najczęstszą manifestacją pozajelitową wydaje się być obwodowe zapalenie stawów.

WZJG – jakie badania wykonać? Rola kolonoskopii, rektoskopii i wywiadu lekarskiego

Wstępna diagnostyka wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (WZJG) opiera się przede wszystkim na szczegółowym wywiadzie lekarskim, który uwzględnia charakterystyczne objawy choroby, takie jak biegunka, domieszka krwi w stolcu, ból brzucha czy osłabienie. Następnie wykonuje się rektoskopię oraz pełną kolonoskopię z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego. Celem tych procedur jest nie tylko potwierdzenie rozpoznania, ale również wykluczenie nowotworów, takich jak rak jelita grubego, który może być późnym powikłaniem choroby. Uzupełnieniem procesu diagnostycznego bywa również tomografia komputerowa, szczególnie w przypadkach nietypowego przebiegu schorzenia lub podejrzenia zmian pozajelitowych. W diagnostyce WZJG pomocne mogą być również badania laboratoryjne, w tym morfologia krwi – umożliwiające wykrycie niedokrwistości – oraz markery stanu zapalnego. Wszystkie te badania pozwalają trafnie ocenić stan pacjenta i zaplanować skuteczne leczenie, dostosowane do stopnia nasilenia objawów oraz fazy choroby, takiej jak zaostrzenie lub remisja.

Jak dobrać dietę przy WZJG, by wspierać leczenie i zapobiegać powikłaniom?

Żywienie w trakcie trwania choroby jest uzależnione przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby, a także jej obecnego stadium. W przypadku zaostrzenia choroby często konieczne jest wdrożenie leczenia żywieniowego drogą dojelitową. Po ustąpieniu objawów stopniowo wprowadza się do diety słabą gorzką herbatę, napary z mięty i rumianku, kleik z kaszy manny lub ryżu, gotowane warzywa i owoce, purée ziemniaczane, czerstwe pieczywo pszenne oraz gotowane chude mięso. W okresie remisji, dieta nie różni się drastycznie w porównaniu do racjonalnego żywienia osób zdrowych. Dieta powinna być łatwostrawna, z ograniczeniem tłuszczu i błonnika. Należy uwzględnić kilka istotnych punktów (w tym eliminacje produktów spożywczych).

Do podstawowych zaleceń możemy zaliczyć:

• stosowanie możliwie urozmaiconej diety oraz obserwowanie i notowanie, po których posiłkach, produktach – lub ich połączeniu – nasilają się dolegliwości;
• ograniczenie błonnika pokarmowego (głównie frakcji nierozpuszczalnej) jeśli powoduje on dolegliwości (warto częściowo lub całkowicie wyeliminować pieczywo żytnie, kasze gruboziarniste, np. kaszę gryczaną, kaszę jęczmienną czy makaron pełnoziarnisty);
• ograniczenie tłuszczu w diecie (a szczególnie nasyconych kwasów tłuszczowych i kwasów tłuszczowych typu trans) jeśli powoduje on dolegliwości;
• spożywanie kilku (5–6) posiłków o małej objętości w możliwie krótkich odstępach czasowych;
• spożywanie posiłków powoli, w spokojnej atmosferze, bez stresu i pośpiechu, skupiając się na dokładnym przeżuwaniu pokarmów;
• eliminowanie smażenia na korzyść gotowania na parze, gotowania w wodzie, duszenia i pieczenia pod przykryciem;
• dbanie o prawidłowe nawodnienie organizmu (zazwyczaj 2–2,5 litra lub więcej płynów, w tym głównie wody);
• zrezygnowanie z palenia tytoniu i picia napojów alkoholowych;
• zrezygnowanie z produktów mlecznych jeśli występują po nich nieprzyjemne dolegliwości, np. biegunka, gazy czy bóle brzucha (jeśli nie, wskazane jest włączenie fermentowanych napojów mlecznych takich jak kefir, jogurt czy maślanka minimum 1 raz dziennie).

Oprócz powyższych zaleceń, warto regularnie konsultować się z dietetykiem oraz lekarzem i to właśnie z nimi ustalać konkretne, indywidualne wytyczne odnośnie żywienia i suplementacji. Warto pamiętać, że nie ma jednego uniwersalnego sposobu żywienia dla osób borykających się z chorobami zapalnymi jelit. Każdy jadłospis powinien być dostosowany indywidualnie do konkretnego pacjenta. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego zwiększa ryzyko wystąpienia niedoborów pokarmowych, stąd często konieczna jest również dodatkowa suplementacja.

Podsumowując:

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) to przewlekła, nieswoista choroba zapalna jelit, która wiąże się z nawracającym stanem zapalnym błony śluzowej jelita grubego. Jej objawy obejmują przede wszystkim biegunkę, obecność krwi i śluzu w stolcu, parcia naglące oraz ból brzucha, a w fazach zaostrzeń mogą również występować gorączka, osłabienie, spadek masy ciała czy niedokrwistość.

Choć dokładne przyczyny choroby nie są w pełni poznane, wskazuje się na udział czynników genetycznych, środowiskowych, zaburzeń w składzie mikroflory jelitowej oraz nieprawidłową reakcję układu odpornościowego. W diagnostyce najistotniejsze znaczenie ma wywiad lekarski, kolonoskopia z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego oraz ewentualna tomografia komputerowa, szczególnie w przypadkach nietypowego przebiegu choroby.

Kluczową rolę w leczeniu pełni terapia farmakologiczna, ale rosnące znaczenie zyskuje również indywidualnie dobrana dieta, zwłaszcza w okresach zaostrzeń i remisji. Dieta powinna być lekkostrawna, ubogoresztkowa, ograniczająca tłuszcze i nierozpuszczalny błonnik – dostosowana do aktualnego stanu pacjenta i prowadzona pod nadzorem specjalisty.

Leczenie powinno również uwzględniać profilaktykę możliwych powikłań, takich jak rak jelita grubego, który może rozwinąć się w przypadku długoletniego stanu zapalnego. Regularna diagnostyka i monitorowanie objawów choroby są kluczowe dla utrzymania dobrej jakości życia i szybkiego reagowania na pogorszenie stanu zdrowia.

Bibliografia:

1) Buchner A., Iwańczak F., Etiopatogeneza wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, Nowa Pediatria 3/2002, s. 174-178

2) Bartnik W. Zakażenia i nieswoiste zapalenia jelit, Gastroenterologia Kliniczna, 2-3/2013.

3) Keshteli, A. H., Madsen, K. L., & Dieleman, L. A. (2019). Diet in the Pathogenesis and Management of Ulcerative Colitis; A Review of Randomized Controlled Dietary Interventions. Nutrients, 11(7), 1498. https://doi.org/10.3390/nu11071498

4) Ungaro, R., Mehandru, S., Allen, P. B., Peyrin-Biroulet, L., & Colombel, J. F. (2017). Ulcerative colitis. Lancet (London, England), 389(10080), 1756–1770. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(16)32126-2

5) Haskey, N., & Gibson, D. L. (2017). An Examination of Diet for the Maintenance of Remission in Inflammatory Bowel Disease. Nutrients, 9(3), 259. https://doi.org/10.3390/nu9030259

6) Jowett, S. L., Seal, C. J., Pearce, M. S., Phillips, E., Gregory, W., Barton, J. R., & Welfare, M. R. (2004). Influence of dietary factors on the clinical course of ulcerative colitis: a prospective cohort study. Gut, 53(10), 1479–1484. https://doi.org/10.1136/gut.2003.024828

7) Reddavide, R., Rotolo, O., Caruso, M. G., Stasi, E., Notarnicola, M., Miraglia, C., Nouvenne, A., Meschi, T., De’ Angelis, G. L., Di Mario, F., & Leandro, G. (2018). The role of diet in the prevention and treatment of Inflammatory Bowel Diseases. Acta bio-medica : Atenei Parmensis, 89(9-S), 60–75. https://doi.org/10.23750/abm.v89i9-S.7952

8) https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/wrzodziejace-zapalenie-jelita-grubego-zalecenia-do-pobrania/

9) https://j-elita.org.pl/wp-content/uploads/2015/12/WZJG_poprawka.pdf