Osteoporoza – objawy, przyczyny i rola diety w zapobieganiu i leczeniu choroby kości

Osteoporozę definiuje się jako niską gęstość mineralną kości spowodowaną zmienioną mikrostrukturą kości, co ostatecznie predysponuje pacjentów do złamań o niewielkim nasileniu i kruchości. Złamania osteoporotyczne prowadzą do znacznego obniżenia jakości życia, zwiększając zachorowalność, śmiertelność i niepełnosprawność. Osteoporoza jest najczęstszą chorobą kości u ludzi, stanowiącą poważny problem zdrowia publicznego. Częściej występuje u osób rasy kaukaskiej, kobiet i osób starszych. Osteoporoza dotyka ogromną liczbę osób, obu płci i wszystkich ras, a jej występowanie będzie wzrastać wraz ze starzeniem się populacji. Jest to choroba niepozorna, aż do czasu wystąpienia złamań, co powoduje poważne wtórne problemy zdrowotne, a w konsekwencji nawet śmierć.

Osteoporoza – przyczyny, podział i czynniki ryzyka choroby kości

Słowo „osteoporoza” wywodzi się z języka greckiego „osteon” – kość i języka łacińskiego „porus” – dziura, ubytek. Oszacowano, że liczba pacjentów na całym świecie ze złamaniami kości udowej osteoporotycznych wynosi ponad 200 milionów. Doniesiono, że w Europie i Stanach Zjednoczonych nawet co trzecia kobieta może zmagać się z tym schorzeniem.

Główny podział osteoporozy ze względu na etiologię dzieli ją na:

1) osteoporozę pierwotną, którą można również podzielić na dwie podgrupy:

– osteoporoza inwolucyjna typu I – znana jest również jako osteoporoza pomenopauzalna, spowodowana niedoborem estrogenów – z tego powodu na osteoporozę narażone są bardziej kobiety, o czym świadczy stosunek mężczyzn do kobiet wynoszący 4:5,7.

– osteoporoza inwolucyjna typu II – jest również nazywana osteoporozą starczą i jest związana z utratą masy kostnej w wyniku starzenia się kości.

2) osteoporozę wtórną – powodują ją różne choroby, leki i zmiany stylu życia (np. niedobór witaminy D, palenie, nadużywanie alkoholu, niskie spożycie wapnia, choroby zapalne jelit). Przyczyny osteoporozy to: wiek, płeć żeńska, stan pomenopauzalny, hipogonadyzm lub przedwczesna niewydolność jajników, niski wskaźnik masy ciała, pochodzenie etniczne (osoby białe są bardziej zagrożone niż osoby czarne), reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), niska gęstość mineralna kości, niedobór witaminy D, niskie spożycie wapnia, hiperkifoza, obecne palenie, nadużywanie alkoholu, unieruchomienie i długotrwałe stosowanie niektórych leków, takich jak glikokortykosteroidy, antykoagulanty, leki przeciwdrgawkowe, inhibitory aromatazy, chemioterapeutyki przeciwnowotworowe i agoniści hormonu uwalniającego gonadotropiny.

Jak rozpoznać osteoporozę? Skuteczna diagnoza i wczesne objawy

Osteoporoza jest cichą chorobą, która przez długi czas może nie dawać żadnych wyraźnych objawów ani widocznych oznak. Zazwyczaj zostaje rozpoznana dopiero po wystąpieniu złamania, które może być skutkiem nawet niewielkiego urazu. Dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie tej choroby. W diagnostyce kluczowe znaczenie ma badanie przesiewowe metodą absorpcjometrii rentgenowskiej o podwójnej energii (DEXA), które umożliwia precyzyjne wykrycie zmniejszenia gęstości mineralnej kości i ocenę ryzyka złamań.

Podstawowym celem w walce z osteoporozą jest ograniczenie ryzyka złamań kostnych. Strategie leczenia i profilaktyki obejmują m.in. zapobieganie upadkom poprzez korygowanie obniżonej ostrości wzroku, unikanie leków zaburzających czujność i równowagę, a także eliminację potencjalnych zagrożeń w otoczeniu domowym. Rekomenduje się również regularną aktywność fizyczną, która poprawia siłę mięśni, równowagę i pomaga utrzymać masę kostną. Istotne znaczenie ma również styl życia: należy unikać palenia tytoniu oraz nadmiernego spożycia alkoholu. Niezwykle ważna jest również odpowiednia podaż białka, wapnia i witaminy D w codziennej diecie.

Rola diety w zapobieganiu i leczeniu osteoporozy – co warto jeść?

Co ciekawe, szacuje się, że na całym świecie około dwóch miliardów ludzi stosuje dietę ubogą w mikroelementy. To, w połączeniu ze wzrostem średniej długości życia, oznacza, że ​​późniejsze lata życia są utrudnione przez częściowo możliwe do uniknięcia problemy zdrowotne, w tym właśnie osteoporozę. To wskazuje nam na pierwszą i kluczową kwestię – dieta nie może być niedoborowa w żadne składniki odżywcze. Należy pamiętać, że każda dieta eliminacyjna zwiększa ryzyko wystąpienia niedoborów, stąd w takim przypadku szczególnie należy zadbać o jej dobre zbilansowanie. Jeśli to możliwe, warto korzystać z dość szerokiej gamy produktów spożywczych, bazując na tych niskoprzetworzonych.

Gęstość mineralna kości zależy od niektórych witamin i składników mineralnych, a zaliczamy do nich przede wszystkim: wapń, witaminę D, potas, magnez, witaminę K, cynk, fosfor oraz witaminę C. Szczególnie warto skupić się na odpowiedniej podaży wapnia, co często bywa problematyczne. Jego najlepszym źródłem jest nabiał. Oprócz tego warto sięgnąć po wody wysokomineralizowane, warzywa liściaste, sezam, mak, len czy migdały. Jeszcze większy problem występuję z witaminą D – nawet do 90% Polek i Polaków może wykazywać niedobory tej witaminy. Konieczna może okazać się jej stała suplementacja, a odpowiednia dawka powinna być dobrana wspólnie z lekarzem po wcześniejszym oznaczeniu poziomu 25(OH)D w badaniu krwi. Ponadto, kluczowym makroskładnikiem jest białko – jego odpowiednia podaż jest kluczowa w prewencji oraz przy występowaniu osteoporozy. Do diety warto włączyć także źródła kwasów EPA i DHA z rodziny omega-3 (np. w formie tranu lub porcji tłustych ryb morskich). Czego zaś należy unikać? Przede wszystkim wysokoprzetworzonej żywności bogatej w nasycone kwasy tłuszczowe, cukier rafinowany, sól czy kwasy tłuszczowe typu trans.

Podsumowując:

Osteoporoza to przewlekła, postępująca choroba układu kostnego, której rozwój często przebiega bezobjawowo aż do momentu złamania. Takie objawy, jak bóle pleców, obniżenie wzrostu czy kruchość kości, pojawiają się zazwyczaj zbyt późno, by skutecznie zahamować proces. Dlatego tak istotne jest zrozumienie przyczyn osteoporozy, do których należą m.in. wiek, menopauza, niedobory wapnia i witaminy D, a także czynniki genetyczne i styl życia.

W kontekście profilaktyki i terapii kluczowa okazuje się rola diety w zapobieganiu i leczeniu choroby kości. Odpowiednie żywienie, bogate w wapń, białko oraz witaminę D, może znacząco spowolnić proces utraty masy kostnej oraz wspomóc regenerację i mineralizację kości. Dieta powinna być również elementem skoordynowanego podejścia do zdrowia – wraz z aktywnością fizyczną, eliminacją czynników ryzyka i regularnymi badaniami diagnostycznymi.

Skuteczne działania profilaktyczne oraz wczesne rozpoznanie osteoporozy pozwalają nie tylko poprawić jakość życia, ale także ograniczyć ryzyko groźnych powikłań, takich jak złamania czy utrata sprawności. Współczesna medycyna podkreśla znaczenie świadomego stylu życia jako elementu wspierającego leczenie osteoporozy.

Bibliografia:

1) Janiszewska M., Kulik T., Dziedzic M. i wsp.: Osteoporoza jako problem społeczny – patogeneza, objawy i czynniki ryzyka osteoporozy pomenopauzalnej. Probl Hig Epidemiol; 2015. 96.1.106-114.

2) Sözen, T., Özışık, L., & Başaran, N. Ç. (2017). An overview and management of osteoporosis. European journal of rheumatology, 4(1), 46–56. https://doi.org/10.5152/eurjrheum.2016.048

3) Porter JL, Varacallo M. Osteoporosis. [Updated 2021 Jul 18]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2021 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441901/

4) Rizzoli R, Stevenson JC, Bauer JM, van Loon LJ, Walrand S, Kanis JA, Cooper C, Brandi ML, Diez-Perez A, Reginster JY; ESCEO Task Force. The role of dietary protein and vitamin D in maintaining musculoskeletal health in postmenopausal women: a consensus statement from the European Society for Clinical and Economic Aspects of Osteoporosis and Osteoarthritis (ESCEO). Maturitas. 2014 Sep;79(1):122-32. doi: 10.1016/j.maturitas.2014.07.005. Epub 2014 Jul 17. Erratum in: Maturitas. 2015 Mar;80(3):337. PMID: 25082206.

5) Rosen CJ. The Epidemiology and Pathogenesis of Osteoporosis. [Updated 2020 Jun 21]. In: Feingold KR, Anawalt B, Boyce A, et al., editors. Endotext [Internet]. South Dartmouth (MA): MDText.com, Inc.; 2000-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279134/

6) National Research Council (US) Committee on Diet and Health. Diet and Health: Implications for Reducing Chronic Disease Risk. Washington (DC): National Academies Press (US); 1989. 23, Osteoporosis. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218748/

7) Sahni, S., Mangano, K. M., McLean, R. R., Hannan, M. T., & Kiel, D. P. (2015). Dietary Approaches for Bone Health: Lessons from the Framingham Osteoporosis Study. Current osteoporosis reports, 13(4), 245–255. https://doi.org/10.1007/s11914-015-0272-1

8) Higgs, J., Derbyshire, E., & Styles, K. (2017). Nutrition and osteoporosis prevention for the orthopaedic surgeon: A wholefoods approach. EFORT open reviews, 2(6), 300–308. https://doi.org/10.1302/2058-5241.2.160079

9) Levis S, Lagari VS. The role of diet in osteoporosis prevention and management. Curr Osteoporos Rep. 2012 Dec;10(4):296-302. doi: 10.1007/s11914-012-0119-y. PMID: 23001895.

10) Jarosz M i In. Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, red. Jarosz M, Rychlik E, Stoś K, Charzewska J, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2020.

11) Osteoporosis prevention, diagnosis, and therapy. NIH Consens Statement. 2000 Mar 27-29;17(1):1-45. PMID: 11525451.

12) Agata Skop-Lewandowska i wsp.,Żywieniowe czynniki ryzyka osteoporozy u osób w podeszłym wieku. Gerontologia Polska 2012; 20, 2: 53-58

13) Rusińska A, Płudowski P, Walczak M, Borszewska-Kornacka MK, Bossowski A, Chlebna-Sokół D, Czech-Kowalska J, Dobrzańska A, Franek E, Helwich E, Jackowska T, Kalina MA, Konstantynowicz J, Książyk J, Lewiński A, Łukaszkiewicz J, Marcinowska-Suchowierska E, Mazur A, Michałus I, Peregud-Pogorzelski J, Romanowska H, Ruchała M, Socha P, Szalecki M, Wielgoś M, Zwolińska D, Zygmunt A. Vitamin D Supplementation Guidelines for General Population and Groups at Risk of Vitamin D Deficiency in Poland-Recommendations of the Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes and the Expert Panel With Participation of National Specialist Consultants and Representatives of Scientific Societies-2018 Update. Front Endocrinol (Lausanne). 2018 May 31;9:246. doi: 10.3389/fendo.2018.00246. PMID: 29904370; PMCID: PMC5990871.

14) Mozaffari H, Daneshzad E, Larijani B, Bellissimo N, Azadbakht L. Dietary intake of fish, n-3 polyunsaturated fatty acids, and risk of inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis of observational studies. Eur J Nutr. 2020 Feb;59(1):1-17. doi: 10.1007/s00394-019-01901-0. Epub 2019 Jan 24. PMID: 30680455.