Kwashiorkor – choroba głodowa u dzieci: przyczyny, objawy i możliwości leczenia

Ostre nasilenie przewlekłego niedożywienia u małych dzieci, zwykle wywołane infekcją, musiało mieć miejsce na całym świecie na przestrzeni tysiącleci. Jednak dopiero w 1933 roku Williams opublikował pierwszy artykuł na temat kwashiorkor – schorzenia charakteryzującego się obrzękiem, dermatozą, biegunką i stłuszczeniem wątroby. Według definicji, kwashiorkor to niedożywienie z obrzękami głodowymi, z zaburzeniami zabarwienia skóry i włosów. Kwashiorkor zwykle dotyka niemowlęta i małe dzieci, najczęściej około piątego roku życia, po odstawieniu od piersi. Choroba ta występuje głównie w bardzo ciężkich przypadkach głodu, zwłaszcza w ubogich regionach świata. Nazwa kwashiorkor pochodzi prawdopodobnie z języka jednego z ghańskich plemion – Ga – i oznacza „dziecko odstawione (od piersi przez młodsze rodzeństwo)”. Według niektórych źródeł może oznaczać „czerwonego chłopca” – od czerwonawego odcienia koloru włosów występującego w przebiegu choroby. W latach 50. XX wieku Światowa Organizacja Zdrowia uznała ją za poważny kryzys zdrowia publicznego. Co ciekawe, mimo że schorzenie opisywane jest od prawie stu lat, do dziś nie jest do końca znana jego przyczyna.

Kwashiorkor jako efekt ubóstwa i głodu – gdzie dzieci cierpią najczęściej?

Kwashiorkor to dramatyczny przykład, jak głód i skrajne warunki bytowe prowadzą do ciężkiego niedożywienia dzieci. Ta choroba głodowa występuje głównie w krajach rozwijających się, szczególnie w Afryce Subsaharyjskiej, Azji Południowo-Wschodniej i Ameryce Środkowej. Wysokie ryzyko zachorowania dotyczy społeczności rolniczych i wiejskich, gdzie dostęp do żywności, zwłaszcza produktów zawierających mleko, jest ograniczony. W takich regionach dzieci odstawiane od piersi często nie otrzymują odpowiedniej diety, co prowadzi do niedoborów białka i energii. Brak wsparcia żywieniowego może skutkować apatią, zahamowaniem rozwoju, a w najcięższych przypadkach – dzieci mogą umierać. Kluczowa jest edukacja żywieniowa i wczesne rozpoznanie objawów, by skutecznie zapobiegać dalszym tragediom.

Skąd bierze się kwashiorkor? Główne przyczyny i najczęstsze objawy

Niestety przyczyna choroby nie jest do końca znana. Diety oparte głównie na kukurydzy, manioku lub ryżu są często związane z chorobą. Wcześniej uważano, że jest to spowodowane niedoborem białka i niskim poziomem przeciwutleniaczy i aflatoksyn, jednak badania nie do końca potwierdzają tę hipotezę. Niektóre czynniki, które są konsekwentnie związane z chorobą, obejmują niedawne odstawienie od piersi, niedawną infekcję (zwłaszcza odrę) i różne zaburzenia w dzieciństwie. Obecnie ciężko wysunąć jednoznaczne wnioski – istnieje kilka teorii na temat przyczyny tego schorzenia, a żadna z nich nie jest do końca potwierdzona.

Kwashiorkor charakteryzuje się obrzękiem obwodowym u zagłodzonej osoby. Obrzęk wynika z utraty równowagi płynów między ciśnieniem hydrostatycznym i onkotycznym w ścianach naczyń włosowatych. Stężenie albumin przyczynia się do powstawania ciśnienia onkotycznego, dzięki czemu organizm zatrzymuje płyny w układzie naczyniowym. Stwierdzono, że dzieci z kwashiorkorem mają głęboko niski poziom albuminy, w wyniku czego doszło do niedoborów wewnątrznaczyniowych. Następnie poziom hormonu antydiuretycznego (ADH) wzrasta w odpowiedzi na hipowolemię, powodując obrzęk. Renina osocza również reaguje agresywnie, powodując zatrzymanie sodu. Te czynniki przyczyniają się do obrzęku. Kwashiorkor charakteryzuje się również niskim poziomem glutationu (przeciwutleniaczy). Uważa się, że odzwierciedla to wysoki poziom stresu oksydacyjnego u niedożywionych dzieci.

Najczęściej pojawiające się objawy kwashiorkor to: obwodowy obrzęk wżerowy, zanik mięśni, zmiany skórne, wypukłość policzków, suche i odbarwione włosy, hepatomegalia (powiększenie wątroby), łuszcząca się skóra, rozdęcie brzucha, choroby wątroby, dysbioza jelitowa oraz zmiany psychiczne.

Choroba głodowa u dzieci – jak wygląda leczenie i uzupełnianie niedoborów?

Leczenie dzieci dotkniętych chorobą głodową, jaką jest kwashiorkor, wymaga wieloetapowego podejścia. Kluczowa jest szybka diagnoza i wdrożenie odpowiedniej dietoterapii, której celem jest stopniowe uzupełnianie niedoborów i przywrócenie funkcji organizmu. W leczeniu stosuje się specjalne preparaty terapeutyczne (RUTF) na bazie mleka, orzeszków ziemnych i olejów roślinnych, wzbogacone w witaminy i minerały. U dzieci występują poważne objawy, takie jak obrzęki, apatia, osłabienie i zmiany skórne, dlatego konieczne jest również monitorowanie nawodnienia i funkcji metabolicznych. Leczenie powinno uwzględniać ryzyko zaburzeń pracy trzustki, infekcji i osłabionego wchłaniania składników odżywczych. W skrajnych przypadkach dzieci mogą umierać z powodu zbyt późno rozpoczętej terapii. Walka z niedożywieniem musi iść w parze z edukacją matek i profilaktyką, ponieważ tylko całościowe podejście zmniejsza ryzyko nawrotu choroby i dalszych powikłań.

Podsumowując:

Niedożywienie dzieci to wciąż globalny problem, który w najcięższych przypadkach prowadzi do rozwoju kwashiorkoru – wyjątkowo groźnej i podstępnej choroby głodowej. Mimo że znana od blisko stu lat, jej dokładna etiologia wciąż nie została jednoznacznie wyjaśniona. Pewne jest jednak, że głód, monotonna dieta uboga w białko, częste infekcje oraz brak edukacji żywieniowej stanowią główne czynniki ryzyka. Charakterystyczny objaw, jakim jest obrzęk, to nie jedyny sygnał – u dzieci może wystąpić również apatia, zmiany skórne, rozdrażnienie czy uszkodzenia narządów, w tym trzustki. W skrajnych przypadkach, gdy pomoc nie nadejdzie na czas, dzieci mogą umierać. Leczenie wymaga kompleksowego podejścia: odpowiednio dobranej diety (np. preparatów na bazie mleka), nawodnienia i wsparcia medycznego. Równie ważna jest prewencja – edukacja matek i opiekunów oraz dostęp do bezpiecznego pożywienia. Tylko w ten sposób można ograniczyć ryzyko dalszego szerzenia się tej dramatycznej choroby wśród najmłodszych.

Bibliografia:

1) Benjamin O, Lappin SL. Kwashiorkor. [Updated 2021 Jul 22]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2021 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507876/

2) Pham TP, Alou MT, Golden MH, Million M, Raoult D. Difference between kwashiorkor and marasmus: Comparative meta-analysis of pathogenic characteristics and implications for treatment. Microb Pathog. 2021 Jan;150:104702. doi: 10.1016/j.micpath.2020.104702. Epub 2021 Jan 3. PMID: 33359074.

3) Ramachandran P. (2012). Kwashiorkor. The Indian journal of medical research, 136(1), 108.

4) Lin CA, Boslaugh S, Ciliberto HM, Maleta K, Ashorn P, Briend A, Manary MJ. A prospective assessment of food and nutrient intake in a population of Malawian children at risk for kwashiorkor. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2007 Apr;44(4):487-93. doi: 10.1097/MPG.0b013e31802c6e57. PMID: 17414147.

5) Kismul, H., Van den Broeck, J., & Lunde, T. M. (2014). Diet and kwashiorkor: a prospective study from rural DR Congo. PeerJ, 2, e350. https://doi.org/10.7717/peerj.350

6) https://www.icd10data.com/ICD10CM/Codes/E00-E89/E40-E46/E40-/E40

7) https://pl.wikipedia.org/wiki/Kwashiorkor

8) Pocket Book of Hospital Care for Children: Guidelines for the Management of Common Childhood Illnesses. 2nd edition. Geneva: World Health Organization; 2013. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK154447/

9) Benjamin O, Lappin SL. Kwashiorkor. 2021 Jul 22. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2021 Jan–. PMID: 29939653.

10) Manary, M. J., Heikens, G. T., & Golden, M. (2009). Kwashiorkor: more hypothesis testing is needed to understand the aetiology of oedema. Malawi medical journal : the journal of Medical Association of Malawi, 21(3), 106–107. https://doi.org/10.4314/mmj.v21i3.45630

11) Oakley, E., Reinking, J., Sandige, H., Trehan, I., Kennedy, G., Maleta, K., & Manary, M. (2010). A ready-to-use therapeutic food containing 10% milk is less effective than one with 25% milk in the treatment of severely malnourished children. The Journal of nutrition, 140(12), 2248–2252. https://doi.org/10.3945/jn.110.123828

12) Schoonees, A., Lombard, M. J., Musekiwa, A., Nel, E., & Volmink, J. (2019). Ready-to-use therapeutic food (RUTF) for home-based nutritional rehabilitation of severe acute malnutrition in children from six months to five years of age. The Cochrane database of systematic reviews, 5(5), CD009000. https://doi.org/10.1002/14651858.CD009000.pub3